Mach Mit! | Het vak Duits in Nederland

Duits heeft van oudsher een prominente plek op Nederlandse scholen. Toch staat de positie van het vak Duits op Nederlandse scholen toenemend onder druk. Steeds minder Nederlanders leren nog Duits op school. Maar hoe zit het nou precies met het vak Duits op school? Welke scholieren krijgen wel Duits en welke niet? Wat zijn de trends en ontwikkelingen rondom het vak Duits? Naast onderstaande data doet de Actiegroep Duits ook onderzoek naar dit onderwerp. Lees meer over het Schoolleidersonderzoek in 2015, het onderzoek naar het imago van Duits in 2010 (Belevingsonderzoek) en een overzicht van het aantal eindexamens in het vak Duits (Zahl der schulischen Abschlussexamen im Fach Deutsch im Vergleich zu den anderen modernen Schulfremdsprachen in den Niederlanden von 2000 bis 2016).

Duits in het middelbaar onderwijs

Was Duits voor de Tweede Wereldoorlog nog vaak de belangrijkste vreemde taal op school, na de oorlog is die positie van het vak door verschillende onderwijshervormingen, van de Mammoetwet (1968) tot de invoering van vmbo en het studiehuis (eind jaren ’90) steeds verder ingeperkt.

Op het vmbo is de positie van het vak Duits het zwakst. In de onderbouw kunnen scholen kiezen Duits of Frans als tweede vreemde taal aan te bieden. Het komt dus voor dat vmbo-scholieren helemaal geen Duits meer krijgen op school. In de bovenbouw is de situatie niet veel beter. Van de vier sectoren waaruit vmbo-scholieren in de bovenbouw moeten kiezen, is er maar één waar scholen verplicht Duits als keuzevak moeten aanbieden: de sector economie. In de andere drie sectoren bestaat deze verplichting niet.

Op de havo en het vwo is de positie van het Duits iets sterker. In de basisvorming krijgen de leerlingen in principe het vak Duits in de tweede en derde klas. Scholen hebben echter de mogelijkheid Duits door een andere vreemde taal zoals Spaans te vervangen. In de bovenbouw verschilt de situatie tussen de havo en het vwo. Vwo’ers moeten naast Engels verplicht een tweede vreemde taal kiezen. Voor gymnasiasten is dit echter een klassieke taal. Op de havo geldt de verplichting tot een tweede vreemde taal niet. Naast verplichte vakken kiezen leerlingen een profiel. Twee van de profielen, cultuur & maatschappij en economie & maatschappij bieden de mogelijkheid binnen het profiel een vreemde taal te kiezen. Alleen bij het profiel cultuur & maatschappij zijn Duits of Frans verplicht. Traditioneel kiezen echter maar weinig leerlingen voor dit ‘talenprofiel’. De oude deelvakken Duits 1 en 2, waarbij alle leerlingen het zeer beperkte Duits 1 kregen en daarnaast het uitgebreidere Duits 2 konden kiezen, zijn inmiddels alweer een aantal jaar afgeschaft.

Duits in het middelbaar beroepsonderwijs

In het middelbaar beroepsonderwijs, vooral in de economische en administratieve opleidingen, namen vreemde talen, in het bijzonder Engels en Duits, een belangrijke plaats in. Dit veranderde in 1997 met de concentratie van beroepsopleidingen in ROC’s (Regionale Opleidingscentra). Sinds 2012 zijn ingrijpende veranderingen van de kwalificatiedossiers doorgevoerd. Een onbedoeld slachtoffer van deze vernieuwingen was het vak Duits: omdat Engels officieel de verplichte en voor de meeste beroepsrichtingen enige vreemde taal voor alle hogere beroepsopleidingen werd, verdween Duits voor veel studenten uit het curriculum. Na protesten van beleidsmakers en docenten uit het grensgebied bestaat sinds 2013 een sterke lobby voor Duits in het beroepsonderwijs, die ook het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft bereikt. In 2014 hebben zowel het ministerie van OCW als het ministerie van Economische Zaken (EZ) subsidies toegekend die de ontwikkeling van onderwijsmodellen en beroepsgericht lesmateriaal voor keuzedelen Duits mogelijk maken, zodat deze optie voor mbo-studenten behouden blijft.

Duits op de basisschool

Het is voor basisscholen inmiddels mogelijk al vanaf groep 1 vreemde talen aan te bieden. Sinds 2015 mogen basisscholen bovendien 15 procent van hun lessen in een andere taal aanbieden. Beide regelingen gelden ook voor Duits, maar de overgrote meerderheid van de scholen kiest voor Engels. Op dit moment is er slechts een handjevol basisscholen dat Duits als vak aanbiedt of tweetalig onderwijs in het Duits heeft. De meeste van deze scholen liggen in de grensstreek.

Feiten en cijfers

Een blik op de aantallen Nederlandse leerlingen dat Duits volgt, geeft een goed overzicht van de ontwikkeling van het vak de afgelopen jaren. De verzwakte positie van het Duits vertaalt zich in een sterk dalend aantal scholieren dat Duits volgt rond en na de eeuwwisseling. De afgelopen jaren stabiliseert het aantal leerlingen met Duits echter en is er zelfs weer een bescheiden toename te zien.

Scholieren met het vak Duits in het voortgezet onderwijs

Bron: 1995/2005/2010 StADaF (Ständiger Ausschuss für Deutsch als Fremdsprache), 2015 Auswärtiges Amt, CITO (Centrum voor internationale toetsontwikkeling)

Deze recente positieve tendens is ook goed zichtbaar bij het aantal leerlingen dat eindexamen in het vak Duits doet. Vooral door de afschaffing van de deelvakken op de havo en het vwo is het aantal examenleerlingen weer gestegen. Ook trekt sinds 2016 het aantal examenleerlingen op het vmbo weer aan, dit na een lange periode van afnemende aantallen. Hiermee zet de positieve tendens in het middelbaar onderwijs zich voort.

Eindexamenkandidaten Duits in het Nederlands voortgezet onderwijs

Bron: CITO (Centrum voor internationale toetsontwikkeling)

Ook op universiteiten studeren vergeleken met de jaren '90 minder studenten Duitse taal en cultuur. Behalve Engels kampen echter alle vreemde talen aan de universiteit met een zeer geringe instroom van studenten en Duits is wat dat betreft geen uitzondering.

Bachelorstudenten Duitse taal en cultuur in Nederland

Bron: VSNU (Vereniging van Nederlandse Universiteiten)

Er studeren nu rond de 300 studenten Duitse taal en cultuur in Nederland. Hoe klein dit aantal is, wordt goed duidelijk wanneer dit wordt vergeleken met het aantal studenten Nederlands in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland. In het studiejaar 2016/2017 studeren in Duitsland 1.375 studenten Niederlandistik en in Oostenrijk en Zwisterland 476. In totaal studeren dus in de Duitstalige landen 1.851 studenten Niederlandistik.

Studenten lerarenopleiding Duits in Nederland

Hieronder vindt u een overzicht van de studenten die een lerarenopleiding Duits volgen in Nederland. De verschillende lijnen geven het totaal aantal studenten, de instroom van eerstejaars en het aantal behaalde diploma's aan.

 

 Bron: VSNU (Vereniging van Nederlandse Universiteiten)

Zorgen over Duits

De verslechterde positie van het Duits in het Nederlandse onderwijs heeft intussen ook de aandacht van de Nederlandse politiek en het bedrijfsleven. Vooral de laatste groep hamert regelmatig op het belang van een betere beheersing van het Duits van Nederlanders. Wie zaken wil doen met Duitsers slaagt hier beter in als hij Duits spreekt. Aangezien Duitsland verreweg de grootste handelspartner van Nederland is, is er dus een evident belang om Duits te leren. De discrepantie tussen de behoefte aan mensen die Duits kennen en het aantal Nederlanders dat Duits op school leert is goed zichtbaar bij cursussen Duits voor volwassenen. Het aantal deelnemers aan dit soort cursussen, bijvoorbeeld die van het Goethe-Institut Niederlande, is de afgelopen jaren sterk gestegen. In de meeste gevallen betreft het hier werknemers die op eigen kosten of in opdracht van hun leidinggevende hun Duits willen verbeteren. Dit wijst erop dat het aanbod van Duits in het voortgezet onderwijs niet overeenkomt met de vraag op de arbeidsmarkt.

De zorgen over Duits worden nog versterkt door een (dreigend) tekort aan leraren Duits. Door het lage aantal studenten Duits worden er te weinig leraren opgeleid. Vooral aan eerstegraads leraren is inmiddels al een groot tekort. Het is te vrezen dat een tekort aan leraren Duits er op den duur toe leidt dat scholen het vak Duits niet meer kunnen aanbieden. Duitslandweb besteedde eerder al aandacht aan dit probleem.

Onderwijs2032

Het eindrapport van het Platform Onderwijs2032, dat in januari 2016 verscheen, heeft de zorgen over de positie van het vak Duits in het middelbaar onderwijs niet kunnen wegnemen. Het advies luidt dat Duits, net als alle andere vreemde talen behalve het Engels, geen verplicht onderdeel van het kerncurriculum moet zijn. Scholen hoeven daarmee geen Duits meer aan te bieden. Rekening houdend met het huidige gebrek aan docenten Duits moet worden gevreesd dat steeds meer scholen ervoor kiezen minder of geen Duits meer aan te bieden. In deze vicieuze cirkel kan het vak Duits onbedoeld en ongewild ernstig in gedrang komen.

Meer informatie

Meer informatie over dit onderwerp vindt u op de website van het Haus der Niederlande in Münster (in het Duits) en in een special van het tijdschrift Didactief. Daarnaast kunt u lezen over diverse onderzoeken over dit onderwerp van de Actiegroep Duits en de afdeling Voortgezet Onderwijs van het Duitsland Instituut via onderstaande links.